Karagöz ve Hacivat

0
241

Karagöz ve Hacivat, Türkiye’de en çok bilinen Karagöz gölge oyununun karakterleridir. ‘Karagöz’ adı verilen oyun; gölge tekniğinden yararlanılarak, dönemin estetik ve sanat anlayışlarına uygun şekilde geliştirilip oynatılan bir gölge tiyatrosudur.

Karagöz oyunu 4 aşamadan oluşur. Oyunun giriş bölümüne Mukaddime denir. Hacivat semai okuyarak sahneye gelir. Semai bitince Karagöz sahneye girer ve atışmalar başlar. Oyunun ikinci bölümüne Muhavere denir. Bu bölümde seyirciye Karagöz ve Hacivat tanıtılır. Bölümün bitişinde önce Hacivat, sonra Karagöz sahneden ayrılır. Oyunun asıl bölümü ise Fasıl adı verilen 3. bölümdür. Bazı oyunlarda bu bölümde yardımcı oyuncular da yer alır. Oyunun son bölümünde ise Karagöz Hacivat’a bir tokat atar. Bunun üzerine Hacivat Karagöz’e ‘Yıktın perdeyi eyledin viran, varayım sahibine haber vereyim heman” diyerek oyunun bitişini seyirciye bildirir.

karagöz hacivat oyunu - Karagöz ve Hacivat

Oyun içinde, Zenne (kadın), Himmet Ağa, Tuzsuz Deli Bekir (sarhoş), Efe (zorba), Beberuhi (cüce ve aptal), Kayserili (pastırmacı), Acem (zengin), Yahudi (bezirgân), Çelebi (genç bir mirasyedi), Arnavut (bahçıvan), Arap, Frenk, Zeybek ve Tiryaki adıyla belirli karakteristik özellikleri olan karakterler yer alır.

 Karagöz ve Hacivat Efsaneleri

 En yaygın Anadolu efsanelerinden biridir Karagöz ve Hacivat. Her efsane gibi bu oyunun da kendine bir çıkış mekânı bulması beklenir. Osmanlı’nın kuruluş yıllarında başkentlik yapmış olması, o dönemde göçebe ve yerleşik kültürün bu şehirde kaynaşmaya başlaması; göçebe Karagöz ile kentli Hacivat’ın buluşması için en uygun ortamın Bursa olmasını sağlamıştır.

Yaşadığı iddia edilen Karagöz ile Hacivat’ın Bursa ile özdeşleşen anlatılarına geçmeden önce, gölge oyunun ortaya çıkışıyla ilgili birkaç bilgi vermek gerekir. Bu gölge oyunuyla ilgili çeşitli rivayetler mevcut. Bazı kaynaklara göre oyunun ilk çıkış yeri Çin… M.Ö. 140-87 yılları arasında yaşayan Çin hükümdarı, karısının ölümüne çok üzülür. Hükümdarın üzüntüsünü azaltmak isteyen bir Çinli, saraya bir perde kurar ve bu perdeye düşen gölgenin karısının gölgesi olduğunu söyleyerek hükümdarın üzüntüsünü azaltmaya çalışır.

Başka bir rivayet ise oyunun Hindistan’da çıktığı ve oradan da Batı’ya yayıldığı üzerinedir.

Bazı kaynaklarda ise oyunun, Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı fethetmesinden sonra yanında getirdiği Memlüklü bir orta oyuncu ile oyunun Anadolu’ya geldiği yönünde. 

Karagöz ve Hacivat Nerede Yaşadı?

ulucami - Karagöz ve Hacivat
Karagöz ve Hacivat’ın Ulucami’nin inşaatında çalışan iki işçi olduğu söylenir

Karagöz oyununda adı geçen iki karakter gerçekten yaşadı mı? Bu konuda da değişik iddialar mevcut. En yaygın görüş ise bu ikilinin Bursa’da yaşadığı ve Ulucami inşaatı sırasında birlikte çalıştığı yönünde. Karagöz Kambur Bali Çelebi adında bir demirci ustası, Hacivat ise Halil Hacı İvaz adında bir duvarcı ustasıdır. Cami inşaatı sırasında bu ikilinin atışmaları bir süre sonra inşaatta çalışan diğer işçilerin en büyük eğlencesi olur. Uzun seyirler bir süre sonra cami inşaatının uzamasına yol açar. Bu durum Orhan Gazi’nin kulağına gider ve Orhan Gazi bu ikilinin boynunun vurulmasını emreder. Orhan Gazi sonradan bu duruma çok üzülür. Pişman olan Padişahı teselli etmek isteyen Şeyh Küsteri başındaki beyaz sarığı çözüp gerer. Oluşan beyaz perdenin ardına mum ışığı yakarak ayağından çıkardığı çarıklarla Karagöz ve Hacivat tasviri yapar. Nükteli konuşmalarını da tekrar ederek bu gölge oyunun oluşmasını sağlar. Günümüzde Karagöz oyunun perdesine Şeyh Küşterî meydanı denir ve Şeyh Küşterî, Karagözcülüğün piri kabul edilir. Perde gazellerinin hemen hepsinde Şeyh Küşteri’nin adı geçmektedir. İfadelerinde, “Hazreti Sultan-Orhan Rahmetullah’tan beri Yadigâr-i Şeyh Küşteri becadır perdemiz” denir.

Bir diğer iddiaya göre ise Karagöz ve Hacivat Selçuklu döneminde yaşamıştır. Hacivat Bursalı Hacı İvaz’dır. Karagöz ise Bursa’nın Orhaneli ilçesinde yaşayan bir Yörük Türkmen’dir. Karagöz ve Hacivat ikilisi Evliya Çelebi’nin ünlü eseri Seyahatname’de de yer almaktadır. Evliya Çelebi’ye göre; Hacivat Efelioğlu Hacı Eyvad adıyla anılan, Selçuklular döneminde Mekke’den Bursa’ya gidip gelen Yorkça Halil olarak tanınmış, daha sonra eşkıyalar tarafından öldürülmüş birisidir.

Bursa’da Karagöz ve Hacivat İle İlgili Eserler

Karagöz Müze Evi;

karagöz müzesi - Karagöz ve Hacivat
Çekirge’de yer alan Karagöz Müze Evi

Karagöz ve Hacivat orta oyunu ve benzer orta oyunları ile ilgili eserlerin sergilendiği müzede, düzenli olarak Karagöz gösterisi düzenlenmektedir. Ayrıca müzede ücretsiz kurslar verilerek yeni gölge oyunu ustaları yetişmesi sağlanmaktadır. Müze Çekirge semtinde yer alır.

Orhaneli Karagöz Şenlikleri;

Karagöz’ün Orhaneli’de yaşayan bir Yörük Türkmen olduğu kabul edilir. Her yıl Orhaneli ilçesinde Karagöz şenlikleri düzenlenir. Şehir merkezinde ise büyük bir Karagöz heykeli yer alır.

Hacivat Köprüsü, Hacivat Deresi;

Bir iddiaya göre Hacivat’ın idamdan kaçarken bugün adına Hacivat köprüsü denilen köprünün üstünde yakalandığı ve burada idam edildiği kabul edilir. O yüzden bu alana Hacivat Çiftliği, köprüye Hacivat Köprüsü ve dereye de Hacivat Deresi adı verilir.

Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü

 Karagöz ve Hacivat’ın hikayesinden esinlenerek, yönetmenliğini Ezel Akay’ın yaptığı “Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü” adıyla bir film de çekilmiştir. Filmde Karagöz karakterini Haluk Bilginer, Hacivat karakterini de Beyazıt Öztürk canlandırmıştır. Zengin bir oyuncu kadrosuna sahip filmde ayrıca, Ezel Akay, Ayşen Gruda, Güven Kıraç, Şebnem Dönmez gibi ünlü oyuncular yer almıştır. Film, Bursa’nın Orhangazi ilçesinde çekilmiştir. Filmin sonunda dekorlar Bursa Büyükşehir Belediyesine hibe edilmiştir. Dekorlar aynı zamanda filmin çekildiği yer olan ve Karagöz Şenlikleri’ni yapıldığı alanda yer almaktadır.

 UNESCO Kültürel Miras Listesi

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı (UNESCO), Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmalar sonrası Karagöz, 2009 yılında “UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili” Listesi’ne kayıt edilmiştir.

 

 

CEVAP VER

Lütfen Yorumunuzu girin
İsminizi buraya girin